BA ĐIỂM CƠ BẢN THIẾT YẾU CỦA PHẬT GIÁO

Ngày đăng: Thứ 2 , 26/05/2025 19:19 .
Mục tiêu của Phật giáo là gì?

Mục tiêu của Phật giáo hay mục tiêu của lời Phật dạy là chỉ hướng hay phương pháp thực tập, giúp con người thành Phật hay giác ngộ. Từ “Phật” hay Buddha trong ngôn ngữ Sanskrit nghĩa là “Người thức tỉnh” hay “bậc Giác ngộ hoàn toàn”.
Thức tỉnh hay giác ngộ hoàn toàn nghĩa là không còn bị tác động hay chi phối bởi tham ái (S.Tṛṣṇā, P.Taṇhā), sân (S.Dveṣa, P.Dosa) và vô minh (S.Avidyā, P.Avijjā). Tham lam, sân hận và si mê là nguyên nhân dẫn đến khổ đau cho đời sống của con người. Trong ý nghĩa này, chúng ta có thể nói mục tiêu của Phật giáo là giúp hướng dẫn cho con người đoạn trừ tận gốc tham sân si và giải phóng triệt để bản thân khỏi khổ đau. Tham ái khiến cho con người bám víu (Upādāna) vào hiện hữu, bao gồm bản thân, những sở hữu yêu quý của bản thân và mong những gì mình yêu thích luôn vĩnh cửu; nhưng cuộc đời là vô thường và trái ngược với ước mong vĩnh cửu của con người; vì vậy, kết quả tất yếu là sự sinh khởi của nỗi sợ hãi, lo âu, buồn rầu và thất vọng.
Thông qua việc đoạn trừ lòng tham ái, con người sẽ dập tắt được nỗi sợ hãi, lo âu, buồn rầu, thất vọng và đạt được sự an lạc hạnh phúc tối thượng.
Nói tóm lại, mục đích tối hậu của Phật giáo là sự giác ngộ trọn vẹn hay thành Phật. Người nào giác ngộ, người đó sẽ đoạn tận khổ đau; hay nói cách khác, người đó sẽ đoạn trừ sợ hãi, lo âu, buồn rầu và thất vọng.
Việc nhận thức mục tiêu của Phật giáo như trên giúp chúng ta nhận định được rằng, Phật giáo, trong ý nghĩa đích thực nhất, không còn là một tôn giáo theo ý nghĩa thông thường như là một Giáo hội hoạt động qua hệ thống tín điều, nghi lễ và cấp bậc, mà là “con đường” hay hướng đi đích thực, được nhận thức và nỗ lực thực hiện bởi con người nhằm đoạn tận khổ đau và đạt được hạnh phúc thật sự. Ngoài ra, từ điểm này giúp chúng ta thấy được sự khác biệt giữa Phật giáo và các tôn giáo khác, đặc biệt là nhất thần giáo (monotheism) vốn đặt sự giải thoát tối hậu của con người vào niềm tin tưởng cứu vớt của Chúa (God).



Những nguyên lý hay giáo lý cơ bản trong Phật giáo

Giáo lý Phật giáo căn bản là những lời Phật giảng dạy trong 49 năm khi Ngài còn tại thế. Những lời dạy đó được kết tập trong Kinh tạng và Luật tạng. Qua lịch sử truyền bá giáo lý, những lời dạy của Đức Phật được hiểu và thực hành tùy theo căn cơ và trình độ của mỗi cá nhân. Đây là cơ sở để giải thích lý do tại sao sau khi Đức Phật diệt độ, có nhiều bộ phái xuất hiện, họ lý giải những lời Phật dạy theo sở kiến của mình, như Thượng tọa bộ (Theravāda), Nhất thiết hữu bộ (Sarvāstivāda) và Đại chúng bộ (Mahāsāṃghika), v.v.; đồng thời, có những tông phái thực hành lời Phật dạy theo pháp môn của mình, ví dụ Thiền tông, Tịnh Độ tông, Mật tông, v.v…
Mặc dầu xảy ra vấn đề bất đồng nhận thức về những lời Phật dạy giữa các bộ phái, và sự khác biệt trong hình thức tu tập trong các tông phái, nhưng tất cả đều phải dựa trên nội dung hay nền tảng của Tứ Pháp ấn (Four Dharma seals) - bốn đặc tính hay dấu hiệu của các pháp được giác ngộ và chứng thực bởi Đức Phật - đó là Vô thường (S.Anitya, P.Anicca), Vô ngã (S.Anātma, P.Anattā), Khổ (S.Duḥkha, P.Dukkha) và Niết-bàn (S.Nirvāṇa, P.Nibbāna) trong đường lối nhận thức và thực hành các pháp môn.
Theo Phật dạy, tất cả các Pháp(i) tồn tại hay sinh khởi đều do duyên sinh (S.Pratītyasamutpāda, P.Paṭiccasamuppāda, Dependent Origination). Do duyên sinh hay tập hợp, nên các pháp luôn luôn ở trong trạng thái biến chuyển hay vô thường, và do luôn luôn biến chuyển, nên bản chất của các pháp là vô ngã, nghĩa là không có một cái “Tôi” hay hiện hữu trường tồn bất biến (No-self or the absence of an abiding self).
Các pháp là vô thường tự thân của chúng không có một bản thể thường hằng, nhưng con người muốn những gì mình yêu thích nhất, tức là bản thân và những sở hữu yêu quý của bản thân, nói chung là Ngũ uẩn(ii) (S.Pañca Skandha, P.Pañca Khandha), thường hằng. Thực tại là vô thường, không có một bản thể vĩnh cửu, nhưng con người lại ước muốn chúng trường tồn và vĩnh cửu.
Đây là điều đi ngược lại với thực tại, và kết quả là đưa con người vào buồn rầu, lo âu, thất vọng và sợ hãi. Và đây chính là cái khổ sâu sắc nhất được mô tả trong Tứ diệu đế (S.Catvāriāryasatyāni, P.Cattāri Ariyasaccāni): “Ngũ thủ uẩn là khổ”, nghĩa là sự bám víu và chấp chặt vào bản thân và sở hữu của bản thân, hay thực tại hiện hữu là khổ. Để đoạn trừ cái khổ sâu sắc này, theo Đức Phật, con người phải ly tham và lìa bỏ sự bám víu vào Ngũ uẩn, hay thực tại hiện hữu, ước mong vĩnh cửu. Trong ý nghĩa này, Niết-bàn chính là sự ly tham và đoạn trừ sự bám víu vào thực tại hiện hữu hay Ngũ uẩn.
Ý nghĩa của Tứ Pháp ấn, như đã được giải thích, chính là nội dung của giáo lý Duyên sinh, một chân lý được Đức Phật chứng ngộ, được thể hiện qua 12 chi phần Duyên khởi(iii) và giáo lý Tứ đế(iv). Trên hình thức, có sự khác nhau về cách diễn đạt giữa hai giáo lý này. Thập nhị nhân duyên là quy luật được Đức Phật tư duy sau khi Ngài thành đạo, và giáo lý Tứ đế là kết quả chuyển thể từ tư duy qua ngôn từ, tức là bài thuyết pháp đầu tiên của Đức Phật cho năm anh em Kiều Trần Như tại vườn Lộc Uyển - nhưng nội dung chỉ là một: khổ, nguyên nhân của khổ, sự đoạn tận khổ đau và phương pháp để đoạn tận khổ đau.
Hiểu đúng và rõ ràng Tứ Pháp ấn giúp chúng ta hiểu được bản chất thực tại của con người và cuộc đời, và giá trị tối thượng mục tiêu của Phật giáo, đó là giác ngộ và giải thoát khổ đau. Ngoài ra, Tứ Pháp ấn giúp chúng ta khẳng định rằng bất cứ kinh nào chuyển tải ý nghĩa của Tứ Pháp ấn, thì kinh đó là kinh Phật thuyết; và ngược lại.

Phương pháp hay con đường tu tập

Trong Phật giáo có nhiều pháp môn tu như Thiền tông, Mật tông và Tịnh Độ tông, v.v., tùy theo căn cơ và sở thích của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, bất cứ pháp môn tu nào trong Phật giáo cũng phải lấy Giới (S.Śīla, P.Sīla), Định (Samādhi) và Tuệ (S.Prajñā, P.Pañña) làm nền tảng cho sự tu tập.
Giới là kỷ luật giúp ngăn ngừa tội lỗi của thân và khẩu. Định là thiền định (S.Dhyāna, P.Jhāna) bao gồm hai yếu tố tương quan: a) Chánh định (S.Samyak-samādhi, P.Sammā-samādhi): tập trung tâm lại trên các đối tượng, không để tán loạn và b) Chánh niệm (S.Samyak-smṛti, P.Sammā-sati): chú tâm theo dõi và ghi nhận rõ ràng những gì xảy ra trên đối tượng thân và tâm (hay các pháp). Tuệ (S.Prajñā, P. Paññā) là năng lực của tâm trực nghiệm được tính vô thường, khổ và vô ngã qua sự tinh tấn thực tập định và niệm trên các đối tượng. Trong Tứ diệu đế, Giới, Định và Tuệ là nền tảng thực hành của Bát chánh đạo (S.Āryāṣṭāṅga-mārga, P.Ariya-aṭṭhaṅgika-magga); trong đó, Giới bao gồm Chánh ngữ, Chánh nghiệp và Chánh mạng; Định gồm Chánh tinh tấn, Chánh định và Chánh niệm; và Tuệ gồm Chánh kiến và Chánh tư duy.
Trong các kinh điển Đại thừa, Lục độ Ba-la-mật (Ṣaṭ Pāramitā) là sáu hạnh tu rốt ráo mà các Bồ-tát phải thực hiện để mang lại lợi ích cho chúng sinh, và đồng thời để giúp bản thân mình được giác ngộ: 1) Bố thí Ba-la-mật, 2) Trì giới Ba-la-mật, 3) Nhẫn nhục Ba-la-mật, 4) Tinh tấn Ba-la-mật, 5) Thiền định Ba-la-mật, và 6) Trí tuệ Ba-la-mật. Vì lợi ích chúng sinh, Bồ-tát thực hành Bố thí Ba-la-mật, và để đạt được quả vị giải thoát giác ngộ, Bồ-tát thực hành Trì giới và Nhẫn nhục Ba-la-mật (tức Giới), Tinh tấn và Thiền định Ba-la-mật (Định), Trí tuệ Ba-la-mật (Tuệ).
Nói tóm lại, Giới, Định, Tuệ là nền tảng căn bản cho sự tu tập trong Phật giáo. Từ điểm này giúp chúng ta khẳng định rằng bất cứ pháp môn nào nếu không có Giới, Định và Tuệ làm nền tảng cho sự thực tập thì đó không phải là pháp môn trong Phật giáo.
Ba điểm căn bản thiết yếu như được trình bày ở trên liên hệ mật thiết với nhau: Không biết mục tiêu của Phật giáo là gì thì con người không bao giờ đoạn trừ được gốc rễ khổ đau; không hiểu được những nguyên lý hay giáo lý cơ bản trong Phật giáo thì con người sẽ không thấy giá trị tối thượng của loại trừ tham sân hay vô minh; và cuối cùng là nếu không thực hành Giới, Định, Tuệ thì con người sẽ không bao giờ đạt được giác ngộ, hay hạnh phúc thật sự qua sự đoạn trừ lo âu, sợ hãi, buồn phiền và thất vọng.

Chú thích:

(i) Pháp (S.Dharma, P.Dhamma): Từ “pháp” trong Phật giáo có 3 nghĩa chính: (1) Giáo pháp được thuyết giảng bởi Đức Phật; (2) Chỉ cho tất cả hiện hữu tâm lý, vật lý, hữu hình và vô hình và (3) Chân lý được chứng ngộ bởi Đức Phật, đó là pháp Duyên sinh (S.Pratītyasamutpāda, P.Paṭiccasamuppāda) – hay nói cách khác, đó là Tứ Pháp ấn: Vô thường, Khổ, Vô ngã và Niết-bàn.

(ii) Ngũ uẩn (S.Pãnca-skandha, P.Pãnca khandha) là tập hợp của năm nhóm tạo hành con người và môi trường; nói cách khác, năm uẩn là tập hợp của hiện hữu:

(1) Sắc (Rūpa, form): Sắc thân và môi trường;

(2) Thọ (Vedanā, feelings, sensations): Cảm thọ;

(3) Tưởng (Saññā, conception): Ý tưởng hay khái niệm;

(4) Hành (Saṅkhāra, volition): Ý muốn hay ý chí và (5) Thức (Viññāṇa, consciousness): Tâm hay ý thức.

(iii) Thập nhị nhân duyên (S.Pratītya-samutpāda, P.Paṭicca-samuppāda) hay còn được gọi là 12 Duyên khởi, nói về tương quan sinh khởi của 12 thành phần tạo thành đời sống con người trong ba thời gian quá khứ, hiện tại và vị lai: Nhân Vô minh dẫn đến Hành → Thức → Danh sắc → Lục nhập → Xúc → Thọ → Ái → Thủ → Hữu → Sinh → Lão tử.

(iv) Tứ đế (S.Catvāri ārya-satyāni, P.Cattāri ariya-saccāni, The Four Noble Truths): Bốn chân lý hay sự thật về đời sống con người và cuộc đời:

(1) Khổ (S.Duḥkha, P.Dukkha): Bao gồm kinh nghiệm khổ đau hiển nhiên trong đời sống, như sinh, lão, bệnh, tử, thương nhau mà phải tách lìa, ghét nhau mà phải sống chung, những điều mong cầu không được toại ý, cuối cùng là kinh nghiệm khổ căn bản và sâu sắc nhất: Tham và bám víu mong mình và sở hữu yêu quý của mình được vĩnh cửu.

(2) Nguyên nhân của khổ (S.Duḥkha samudāya, P.Dukkha samudaya): Đó là sự tham ái mong cầu hiện hữu của mình và sở hữu yêu quý của mình.

(3) Sự đoạn tận khổ đau (Dukkha-nirodha-sacca): Ly tham và ý niệm bám víu vào hiện hữu. Niết-bàn trong ý nghĩa căn bản nhất là ly tham và bám víu.

(4) Phương pháp đoạn tận khổ đau (S.Mārga-satya, P.Magga-satya): Thực hành Giới, Định, Tuệ hay Bát chánh đạo:

(4.1) Chánh kiến (S.Samyak-dṛṣṭi, P: Sammā-diṭṭhi, Right views): Nhận thức được cuộc đời là Vô thường, Khổ và Vô ngã.

(4.2) Chánh tư duy (S.Samyak-saṃkalpa; P.Sammā-saṅkappa, Right thoughts): Tư tưởng không bị tham, sân tác động.

(4.3) Chánh ngữ (S.Samyag-vāc, P.Sammā vācā, Right speech): Không nói láo, lời độc ác và xuyên tạc danh dự người khác.

(4.4) Chánh nghiệp (S.Samyak-karmānta; P.Sammā-kammanta, Right conduct): Không giết hại, trộm cắp và tà hạnh.

(4.5) Chánh mạng (S.Samyag-ājīva, P.Sammā-ājīva, Right livelihoods): Không làm những ngành nghề gây nên ác nghiệp, như lò giết mổ súc sinh, chủ sòng bạc, buôn bán thuốc phiện và những chất gây nghiện, v.v.

(4.6) Chánh tinh tấn (S.Samyag-vyāyāma, P.Sammā-vāyama, Right efforts): Siêng năng loại trừ các việc ác và tinh tấn thực hành các việc thiện.

(4.7) Chánh niệm (S.Samyak-smṛti; P.Sammā-sati, Right mindfulness): Tâm luôn quán chiếu rõ ràng những gì xảy ra trong thân, tâm và môi trường.

(4.8) Chánh định (S.Samyak-samādhi, P.Sammā-samādhi, Right concentratrion): Tâm luôn trong định, không bị tán loạn.

Hòa thượng Thích Giác Như

Các tin bài, hình ảnh, thư từ muốn đăng lên Website: chuathien.vn xin gửi vào địa chỉ: chuathien2014.@gmail.com
Ý kiến của bạn 0
Hãy sử dụng tiếng Việt có dấu khi viết bài và điền đầy đủ thông tin. Bình luận của bạn sẽ được phản hồi trong thời gian sớm nhất

Đăng ký học

Lĩnh vực quan tâm chính là gì?
Số lượngTỷ lệ
247( 6 %)
59( 1 %)
23( 1 %)
36( 1 %)
3750( 91 %)
Số người tham gia bình chọn: 4115
Lần bình chọn đầu tiên: Thứ 5 , 18/04/2013 17:12
Lần bình chọn sau cùng: Thứ 6 , 15/05/2026 03:43

Tin liên quan

Thông báo

THÔNG BÁO KHÓA TU XUẤT GIA GIEO DUYÊN – CHÙA PHÚC LÂM

Nhằm tạo duyên lành cho cư sĩ Phật tử trải nghiệm đời sống xuất gia, Chùa Phúc Lâm – Lớp Phật học trực tuyến, Đạo tràng Cấp Cô Độc, Lớp Hoằng Pháp Viên ĐT CCĐ.. tổ chức Khóa tu Xuất gia gieo duyên
Chi tiết »

BTS PHẬT GIÁO CÁC TỈNH THÀNH NỘP BÁO CÁO TỔNG KẾT PHẬT SỰ VỀ TRUNG ƯƠNG TRƯỚC 10/1/2026

Ngày 2/12, Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) đã ban hành Thông báo số 467/TB-HĐTS, đề nghị các Ban, Viện Trung ương và Ban Trị sự GHPGVN các tỉnh, thành phố khẩn trương gửi báo cáo tổng kết...
Chi tiết »

GHPGVN BAN HÀNH THÔNG BẠCH VỀ ĐẠI LỄ TƯỞNG NIỆM 717 NĂM PHẬT HOÀNG TRẦN NHÂN TÔNG NHẬP NIẾT BÀN

Ngày 27/11/2025, Ban Thường trực Hội đồng Trị sự GHPGVN đã ban hành Thông bạch số 459/TB-HĐTS về việc tổ chức Đại lễ tưởng niệm lần thứ 717 ngày Đức vua - Phật hoàng Trần Nhân Tông nhập Niết bàn. Thông bạch do Trưởng lão...
Chi tiết »

THÔNG TƯ HƯỚNG DẪN TỔ CHỨC ĐẠI HỘI ĐẠI BIỂU GHPGVN TỈNH, THÀNH PHỐ NHIỆM KỲ 2026-2031

Nhằm bảo đảm công tác tổ chức Đại hội Đại biểu GHPGVN cấp tỉnh, thành phố nhiệm kỳ 2026 – 2031 được triển khai đồng bộ, trang nghiêm và đúng quy định của Hiến chương cũng như pháp luật hiện hành, Ban Thường trực Hội đồng Trị sự GHPGVN...
Chi tiết »

GIÁO HỘI PHẬT GIÁO VIỆT NAM KÊU GỌI CỨU TRỢ ĐỒNG BÀO MIỀN TRUNG BỊ THIỆT HẠI DO BÃO SỐ 10 BUALOI

Ngày 2/10/2025, Trưởng lão Hòa thượng Thích Thiện Nhơn, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh, Chủ tịch Hội đồng Trị sự thay mặt Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam (GHPGVN) đã ban hành Thông bạch số 413/TB-HĐTS,...
Chi tiết »

Bài viết của Phật tử

NGƯỜI THẦY CÓ “TẤM LÒNG VÀNG” GIEO HẠT GIỐNG TỪ BI, TRÍ TUỆ CHO ĐỜI

Bài viết của Phật tử Nguyễn Thị Chắt Thọ - Pháp danh : Diệu Minh về người Thầy đáng kính Đại Đức Thích Chánh Thuần Phó Thư ký Ban Hoằng pháp GHPGVN thành phố Hà Nội, trụ trì chùa Phúc Lâm -...
Chi tiết »

Đại đức Thích Chánh Thuần - đọc văn tế Nguyễn Trãi

Đại đức Thích Chánh Thuần - đọc văn tế Nguyễn Trãi
Chi tiết »

Tuyên đọc bức Thông điệp của Đức pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 2020

Tuyên đọc bức Thông điệp của Đức pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam năm 2020
Chi tiết »

Đại đức Thích Chánh Thuần chia sẻ ý nghĩa Phật đản Phật lịch 2564 - Dương lịch 2020

Chi tiết »

Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - đầu xuân đi chùa lễ Phật như thế nào cho đúng.

Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - đầu xuân đi chùa lễ Phật như thế nào cho đúng. 
Chi tiết »

Mời quảng cáo

Pháp âm

Tin tức mới

30/04 bàn về giá trị hòa bình

30/04 bàn về giá trị hòa bình
Chi tiết »

Thông báo tiếp tục triển khai lớp Dẫn chương trình dành cho quý Thầy

Nhằm nâng cao năng lực điều phối, tổ chức và dẫn chương trình Phật giáo theo đúng tinh thần trang nghiêm – thanh tịnh – hoan hỷ, chuẩn hóa, chuyên nghiệp, Ban Tổ chức lớp học trân trọng thông báo tiếp tục triển khai...
Chi tiết »

HÀ NỘI: HT. THÍCH BẢO NGHIÊM QUANG LÂM KHAI PHÁP TẠI TỔ ĐÌNH LINH QUANG – BÀ ĐÁ

Sáng ngày 22/03/2026 (nhằm ngày 04/02 năm Bính Ngọ), tại Tổ đình Linh Quang – chùa Bà Đá (phường Hoàn Kiếm, Hà Nội), trong không khí trang nghiêm và thanh tịnh, Hòa thượng Thích Bảo...
Chi tiết »

HẢI PHÒNG: CHÙA TƯỜNG VÂN TỔ CHỨC PHÁP HỘI NIỆM PHẬT VÀ HOA ĐĂNG KÍNH MỪNG KHÁNH ĐẢN ĐỨC PHẬT A DI ĐÀ

Chiều và tối ngày 04/01/2026 (nhằm ngày 16/11 năm Ất Tỵ), tại chùa Tường Vân (chùa Văn Ổ), tổ dân phố Văn Ổ, phường Phạm Sư Mạnh, thành phố Hải Phòng, đã trang nghiêm diễn ra Pháp hội niệm Phật và Đêm hoa...
Chi tiết »

Đăng ký học

Lĩnh vực quan tâm chính là gì?

Thống kê truy cập

00000007

Hôm nay: 2678

Hôm qua: 6242

Tháng này: 36660

Tháng trước: 49188

Tất cả: 7104929

Đang online: 48
IP: 216.73.216.7
Mozilla 0.0
Góp ý - Liên hệ | Đặt DCDN làm trang chủ[Về đầu trang]